Сүүлийн өдрүүдэд Монголын хойд болон зүүн хойд нутгийн хэд хэдэн аймагт хүрэн баавгай суурьшлын бүс, айлын хот, малын ойролцоо орж ирсэн тухай мэдээлэл дараалан гарч байна.
Зарим тохиолдолд бамбарууш дагуулсан баавгай айлын гэр, хот руу ойртож, малд халдсан бол өдгөө энэ асуудал хөдөөний малчны хотноос хальж, нийслэлийн иргэдийн анхаарлыг татах хэмжээнд хүрээд байна.
Нийслэлийн ногоон бүсээс суурьшлын бүс рүү энэ оны наймдугаар сарын 11-нд Сүхбаатар дүүргийн 19 дүгээр хороо Баянгийн эхэд баавгай нэвтэрсэн гэх дуудлага анх бүртгэгджээ. Үүнээс хойш “Баавгай орж ирсэн” гэх долоон дуудлага бүртгэгдэж, нийслэлийн Байгаль орчны газраас хоёр баавгайг барьж, суурьшлын бүсээс 180 км зайд Төв аймгийн Эрдэнэ сумын нутагт тавьсан хэмээн нийслэлийн холбогдох албаныхан гурав хоногийн өмнө мэдээлж байсан. Албаныхан хэрвээ иргэд суурьшлын бүсэд баавгай харвал нийслэлийн Байгаль орчны газрын 7272-0303, нийслэлийн Шуурхай удирдлага зохицуулалтын төвийн 1131-0005 дугаарт яаралтай залгаж, мэдэгдээрэй гэсэн мэдээллийг удаа дараа өгч байгаа.
Өнөө өглөө хотын захын Хужирбулан орчмоос Гачууртын чиглэлд баавгай гүйж яваа гэх бичлэг олон нийтийн сүлжээнд тархлаа.
Бичлэгийн байршил, цаг хугацаа болон дүрс бичлэгт буй амьтан яг баавгай мөн эсэхийг холбогдох байгууллага баталгаажуулах шаардлагатай. Гэхдээ нэг зүйл тодорхой.
Баавгай суурьшлын бүсэд орж ирэх эрсдэлийг зөвхөн хөдөө орон нутгийн асуудал гэж харах боломжгүй болжээ.
“Баавгай харагдвал утсаар мэдээл” — харин дайрвал яах вэ?
Иргэдэд өгч буй зөвлөмжийн гол санаа нь баавгайг өөрсдөө хөөж туухгүй, ойртохгүй, мэдээлэх явдал.
Энэ нь зөв.
Гэхдээ энд нэг том асуулт байна.
Баавгай хэдхэн метрийн зайд гарч ирээд хүн рүү дайрах гэж байхад иргэн утсаа гаргаж, холбогдох байгууллага руу залгаад тайлбарлаж суух уу?
“Баавгай харлаа, дуудлага өг” гэдэг нь урьдчилан сэргийлэх шатны зөвлөгөө.
Харин “баавгай яг одоо хүн, мал руу дайрах гэж байна” гэдэг нь огт өөр түвшний онцгой нөхцөл.
Тэр үед иргэнд:
- Хаашаа зугтах вэ?
- Хэн рүү залгах вэ?
- Цагдаа, Онцгой байдал, байгаль хамгаалагчийн аль байгууллага шууд очих вэ?
- Хэдэн минутын дотор очих ёстой вэ?
- Баавгайг суурьшлын бүсээс хэрхэн гаргах вэ?
- Хүн рүү шууд дайрах бодит аюул үүсвэл ямар байгууллага ямар арга хэмжээ авах эрхтэй вэ?
гэсэн асуултын тодорхой хариу хэрэгтэй.
Энэ бол иргэн өөрөө шийдэх асуудал биш.
80 орчим тохиолдол бүртгэгдсэн ч асуудал “тохиолдол” хэвээрээ юу?
Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн сайдын 2026 оны есдүгээр сарын 15-ны А/09 дугаар албан даалгавраар хүрэн баавгай хүн, малд эрсдэл учруулж болзошгүй нөхцөл үүссэнтэй холбогдуулан аймаг, нийслэл, сумын Засаг дарга болон холбогдох байгууллагуудад шуурхай арга хэмжээ авах чиглэл өгсөн талаар мэдээлсэн. Уг чиглэлд баавгайн дуудлага, мэдээллийг 24 цагаар хүлээн авч бүртгэх, эрсдэлтэй бүсэд шуурхай баг ажиллуулах, иргэдийн аюулгүй байдлыг хангах, хүнс болон хог хаягдлыг ил задгай байршуулахгүй байх зэрэг арга хэмжээ багтжээ.
Мөн 2026 онд Булган, Хэнтий, Сэлэнгэ, Хөвсгөл, Дорнод, Увс, Архангай, Дархан-Уул, Завхан, Төв зэрэг аймагт нийт 80 орчим тохиолдол бүртгэгдсэн гэж мэдээлсэн байна.
Есдүгээр сарын эхээр яамнаас 2026 он гарснаас хойш хүрэн баавгай суурьшлын бүсэд орсон 10 гаруй тохиолдол бүртгэгдсэн талаар мэдээлж байсан.
Тэгэхээр энэ асуудал гэнэт өнөөдөр бий болсон зүйл биш.
Төрд аль хэдийн мэдээлэл, тохиолдлын бүртгэл, эрсдэлийн зураглал үүссэн гэсэн үг.
Тэгвэл одоо иргэдийн асуулт “баавгай байна уу?” биш.
“Дараагийн удаа баавгай суурьшлын бүсэд орж ирэхэд яг ямар дарааллаар хэн арга хэмжээ авах вэ?” гэдэг асуулт болж байна.
Баавгайг яагаад уулнаас буулгаад байгаа юм бэ?
Энэ асуултад зөвхөн “баавгай өлссөн” гэж хариулахад хангалтгүй.
Яамнаас өгсөн мэдээллээр энэ жил хуш модны самрын гарц муу байгаа нь баавгай суурьшлын бүс рүү орж ирэхэд нөлөөлж болзошгүй гэж тайлбарласан. Мөн бамбарууш дагуулсан, тэжээлийн дутагдалтай баавгайнууд орж ирж байгаа талаар мэдээлсэн.
Өөрөөр хэлбэл байгаль дахь тэжээлийн нөхцөл, хүний суурьшил, хүнсний хаягдал, малын хот зэрэг хүчин зүйлс хоорондоо огт холбоогүй зүйл биш.
Гэхдээ шалтгааныг тайлбарлах нь эрсдэлийг шийдвэрлэсэн гэсэн үг биш.
Баавгай байгальд байх ёстой.
Хүн ч бас гэртээ аюулгүй байх ёстой.
Энэ хоёрын хоорондын зөрчлийг зохицуулах үүрэг нь иргэний биш, төрийн байгууллагуудынх.
“Баавгайг агнаж болохгүй” гэдэг ганц өгүүлбэрээр асуудал дуусах уу?
Энд хамгийн их маргаан үүсэж байгаа асуудал бол энэ.
Баавгай бол хамгаалалтын статустай зэрлэг амьтан. Тиймээс иргэд дур мэдэн агнаж, устгаж болохгүй гэсэн эрх зүйн хязгаарлалт бий.
Гэхдээ үүнтэй зэрэгцээд төрийн байгууллага хүн, малын аюулгүй байдлыг хамгаалах үүрэгтэй.
Тиймээс иргэдийн асуултыг “баавгай алах уу, үгүй юу?” гэж хэт нарийсгах хэрэггүй.
Харин хүн рүү шууд дайрах эрсдэл бодитоор үүссэн тохиолдолд ямар байгууллага ямар журмаар, ямар шат дараалалтай арга хэмжээ авах вэ? гэдгийг тодорхой болгох хэрэгтэй.
Хэрэв ийм зохицуулалт хууль, журмаар бий бол төр түүнийгээ иргэдэд ойлгомжтой тайлбарлах шаардлагатай.
Хэрэв хангалтгүй бол холбогдох хууль, журмыг шинэчлэх асуудал яригдах ёстой.
Учир нь хамгийн муу хувилбар нь иргэд өөрсдөө буу бариад баавгай хөөх, эсвэл баавгай хүн рүү дайрч эхэлсний дараа л төрийн байгууллага очих явдал.
“Бариулсны дараа арга хэмжээ авах уу?”
Иргэдийн бухимдлын цаана байгаа хамгийн энгийн асуулт энэ.
Хүн рүү дайрсны дараа л шуурхай арга хэмжээ авах уу?
Байгаль хамгаалал гэдэг зөвхөн амьтныг хамгаалах тухай ойлголт биш.
Хүн ба зэрлэг амьтны зөрчлийг урьдчилан сэргийлэх, эрсдэлийг бууруулах, шаардлагатай үед аюултай нөхцөл байдлыг шуурхай таслан зогсоох тухай ойлголт мөн.
2026 оны А/09 албан даалгаварт эрсдэлтэй бүсэд шуурхай баг ажиллуулах, баавгайн хөдөлгөөнийг автомат камер, дрон ашиглан хянах, шаардлагатай тохиолдолд биотехникийн арга хэмжээ авах талаар тусгасан байна.
Тэгвэл эдгээр арга хэмжээ цаасан дээр үлдэхгүйгээр газар дээрээ ажиллаж байна уу?
Хэрэв ажиллаж байгаа бол иргэд хаанаас, ямар дугаараар, ямар хугацаанд тусламж авах вэ?
Хэрэв баавгай Хужирбулангаас Гачууртын чиглэлд явж байгаа мэдээлэл ирвэл ямар байгууллага газар дээр нь очиж шалгах вэ?
Хэрэв баавгай гэр хорооллын захад орж ирвэл хэн тухайн бүсийн иргэдэд шуурхай анхааруулга өгөх вэ?
Хэрэв хүүхдүүд сургууль, цэцэрлэгээсээ тарах үеэр баавгай тааралдвал ямар протокол үйлчлэх вэ?
Эдгээр асуултын хариу өнөөдөр хэрэгтэй байна.
“24 цагийн шуурхай алба” гэдэг нь яг юу гэсэн үг вэ?
Яамнаас 24 цагийн шуурхай алба ажиллуулах, дуудлага мэдээллийг 24 цагаар бүртгэх чиглэл өгсөн нь мэдээллийн сувгийг бий болгох эхлэл.
Гэхдээ иргэн “утсаар мэдээлэх” үүрэгтэй байхаас гадна төрийн байгууллага мэдээлэл авсны дараа юу хийх нь тодорхой байх ёстой.
Баавгайг хотод орж ирэхийг хүлээгээд суух уу?
Энэ бол хамгийн гол асуудал.
Баавгай нэгэнт гэр хорооллын гудамжинд орж ирсэн үед “иргэд өөрсдөө болгоомжлоорой” гэж хэлэх нь хангалттай шийдэл биш.
Ялангуяа Улаанбаатарын захын бүсүүд ой, уулын бүстэй ойрхон. Хүн амын нягтаршил нэмэгдсэн, нохой, мал, хог хаягдал, хүнсний үлдэгдэл зэрэг нь зэрлэг амьтны хөдөлгөөнтэй огтлолцох эрсдэлтэй.
Тиймээс нийслэлд баавгай орж ирэхийг хүлээгээд суух биш, “хэрэв орж ирвэл” гэсэн урьдчилан боловсруулсан төлөвлөгөөтэй байх шаардлагатай.
Өөрөөр хэлбэл баавгай хотод орж ирсэн тухай мэдээлэл олон нийтийн сүлжээнд цацагдсаны дараа байгууллагууд хөдөлдөг бус, байршил, хөдөлгөөний мэдээлэлд үндэслэн урьдчилан сэргийлэх ажиллагаа явуулдаг тогтолцоо хэрэгтэй.
Нөгөө талд нь баавгай ч гэсэн буруугүй
Энд нэг зүйлийг мартаж болохгүй.Баавгай хүний нутаг руу зориуд “дайрах” гэж байгаа мэт ойлгох нь зөв биш.
Өмнө нь ч бамбарууштай баавгай малчны хот руу орж, олон тооны үхэрт халдсан тохиолдол бүртгэгдэж байсан. Мэргэжлийн хүмүүс тухайн үеийн тохиолдлыг тэжээлийн дутагдал, идэш тэжээл хайсан хөдөлгөөнтэй холбон тайлбарлаж байв.
Харин саяхан Архангай аймгийн Цэцэрлэг суманд эхээсээ төөрсөн бамбарууш айлын ойролцоо ирсэн тохиолдолд байгаль хамгаалагчид газар дээр нь очиж, хамгаалалтдаа авч, суурьшлын бүсээс гарган ойд нь буцаан тавьсан байна.
Энэ бол нэг чухал зүйлийг харуулж байна.
Тохиолдол бүрт ижил арга хэмжээ авах боломжгүй.
Төөрсөн бамбаруушийг хамгаалах нэг хэрэг.
Хүн рүү дайрч буй том баавгайг аюулгүй болгох өөр хэрэг.
Айлын хот руу байнга орж ирдэг баавгайг хянах нь бас өөр асуудал.
Тиймээс “баавгайг хамгаална” эсвэл “баавгайг устгана” гэсэн хоёрхон туйлын сонголтоор асуудлыг харах нь хангалтгүй.
Яамнаас одоо юу тодорхой хэлэх хэрэгтэй вэ?
Иргэдэд урт тайлбар биш, тодорхой хариу хэрэгтэй байна.
Нэгдүгээрт. Улаанбаатар болон нийслэлийн захын бүсэд баавгай орж ирэх эрсдэлийг хэрхэн үнэлж байгаа вэ?
Хоёрдугаарт. Хужирбулан–Гачууртын чиглэлд тархсан бичлэгийн талаар холбогдох байгууллага газар дээр нь шалгалт хийсэн эсэх?
Гуравдугаарт. Баавгай хүн рүү шууд дайрах бодит нөхцөл үүсвэл иргэн өөрийгөө хамгаалах талаар ямар эрх, үүрэгтэй вэ?
Дөрөвдүгээрт. Хүн, малд шууд аюул учруулж байгаа баавгайг холбогдох байгууллага ямар журмаар барих, шилжүүлэх, саармагжуулах вэ?
Тавдугаарт. 24 цагийн шуурхай албаны утас яг ямар дугаар вэ? Дуудлага авсны дараа газар дээр очих байгууллага нь аль вэ?
Зургаадугаарт. 2026 онд бүртгэгдсэн 80 орчим тохиолдлын хэд нь хүн рүү, хэд нь мал руу халдсан, хэд нь суурьшлын бүсэд орсон бэ?
Долоодугаарт. Баавгайн хөдөлгөөнийг автомат камер, дрон ашиглан хянах ажил бодитоор хаана хэрэгжиж байгаа вэ?
Наймдугаарт. Айлын мал сүйдсэн тохиолдолд хохирлыг хэрхэн тогтоож, ямар нөхцөлд нөхөн олговор олгох вэ?
Эдгээр нь иргэдийн асууж буй бодит асуултууд.
Баавгайг биш, асуудлыг шийдэх хэрэгтэй
Монголын хүрэн баавгай байгальд байх ёстой.
Иргэд ч гэр орондоо айдасгүй амьдрах эрхтэй.
Малчид малаа араатанд бариулахгүй байхыг хүснэ. Түүнээс улаан гараараа баавгай бугуйлдаад хүлээд зогсох ёсгүй.
Төрийн байгууллага байгаль хамгаалах үүрэгтэй.
Энэ бүхнийг хооронд нь зөрчилдүүлэхгүйгээр зохицуулахын тулд урьдчилан сэргийлэх, шуурхай хариу арга хэмжээ авах, эрсдэлийн бүс тогтоох, хөдөлгөөнийг хянах, иргэдэд нэг цонхоор мэдээлэл өгөх, онцгой нөхцөлд авах арга хэмжээг хууль, журмаар тодорхой болгох шаардлагатай.
Баавгай хүн рүү дайрсны дараа “яагаад урьдчилан арга хэмжээ аваагүй вэ?” гэж асуухад оройтсон байж мэднэ.
Харин баавгай хотын захад харагдсан өнөөдөр энэ асуултыг тавих боломж бидэнд байна.
Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам баавгайн асуудлыг хэдэн дуудлага бүртгэснээр биш, хүн ба зэрлэг амьтан хоёуланд нь эрсдэл багатай систем бий болгосноор шийдсэн гэдгээ харуулах цаг болжээ.
Учир нь иргэн баавгайтай нүүр тулсан үед утсаа бариад зогсох биш, төрийн тогтолцоо нь аль хэдийн ажиллаж байх ёстой.
